Հայաստանում թոշակները բարձրացնելու համար հարկային եկամուտների ավելացումը կարևոր ռազմավարություն է. Հրայր Կամենդատյան

Տնտեսագետ Հրայր Կամենդատյանը գրում է.

«Երեկվանից որոշ անիծյալ ֆեյքեր իրենց տխմար դատողություններով փորձում են մարդկանց համոզել, որ թոշակների բարձրացման համար երկրում փող չկա։ Իհարկե, վարձու այդ սրիկաները չգիտեն էլ, որ տնտեսագետները գիտեն եվ փողի տեղը, եվ դա թոշակառուներին փոխանցելու արդար եղանակները։ Այսօր կանդրադառնանք միայն հարկային վարչարարության միջոցով հնարավոր բյուջետային մուտքերի օգնությամբ նոր ֆինանսների հայթայթմանը:

Հայաստանում թոշակները բարձրացնելու համար հարկային եկամուտների ավելացումը կարևոր ռազմավարություն է, քանի որ այն կարող է ապահովել կայուն ֆինանսավորում՝ առանց պետական բյուջեի դեֆիցիտի ավելացման: Ստորև ներկայացնում եմ հարկային եկամուտների ավելացման հնարավոր մանրամասները, որոնք կարող են օգտագործվել թոշակների բարձրացման համար: Տեքստը ներառում է կոնկրետ առաջարկներ, հաշվարկներ և տեղեկատվություն 2025 թվականի հարկային եկամուտների վերաբերյալ՝ հիմնվելով վերջին տվյալների վրա։

Հայաստանում հարկային եկամուտների ընդհանուր պատկեր (2025)
2025 թվականի առաջին կիսամյակի տվյալներով՝ Հայաստանի Հանրապետության Պետական եկամուտների կոմիտեն (ՊԵԿ) ապահովել է 1 տրիլիոն 356 միլիարդ դրամ հարկային եկամուտներ և պետական տուրքեր, ինչը գերազանցում է ծրագրված ցուցանիշը 9.4 մլրդ դրամով (0.7%) և 2024 թվականի նույն ժամանակաշրջանի համեմատ աճել է 14.2%-ով։ Այս աճը ցույց է տալիս, որ հարկային վարչարարության բարելավումը և տնտեսական ակտիվությունը նպաստում են եկամուտների ավելացմանը։
Հայաստանի 2025 թվականի պետական բյուջեի եկամուտները կանխատեսվում են 2.996 տրիլիոն դրամ , որի զգալի մասը (մոտ 80%) կազմում են հարկային եկամուտները։ Հիմնական հարկատեսակները ներառում են՝
1.Եկամտահարկ (20% դրույքաչափ՝ բնակիչների համար)։
2
Ավելացված արժեքի հարկ (ԱԱՀ) (20%, որոշ դեպքերում 0% կամ ազատված)։
3.Շահութահարկ (18% կորպորատիվ եկամուտների համար)։
4.Շրջանառության հարկ (1-10%՝ կախված գործունեությունից)։
5.Անշարժ գույքի հարկ (գույքի գնահատված արժեքի հիման վրա)։
6.Շահաբաժինների հարկ (5%)։

Հարկային եկամուտների ավելացման կոնկրետ առաջարկներ!
Հարկային եկամուտների ավելացումը թոշակների բարձրացման համար կարող է իրականացվել հետևյալ ռազմավարություններով՝1. Ստվերային տնտեսության կրճատում
Հաշվարկ:
Ստվերային տնտեսությունը Հայաստանում կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 25-30% (մոտ 2.85-3.42 տրիլիոն դրամ՝ 2025 թվականի ՀՆԱ-ի 11.4 տրիլիոն դրամի հաշվով): Ստվերային տնտեսության 5% կրճատումը կարող է ավելացնել հարկային եկամուտները տարեկան 142.5-171 մլրդ դրամով:
Ի՞նչ միջոցներով:
1.Էլեկտրոնային հաշիվների պարտադիր ներդրում: Բոլոր գործարքների (ներառյալ մանրածախ առևտրի) համար էլեկտրոնային հաշիվների պահանջը կարող է նվազեցնել կանխիկ գործարքների թափանցիկության բացակայությունը։
2.Հարկային ստուգումների խստացում: Փոքր և միջին բիզնեսներում (օրինակ՝ մանրածախ խանութներ, սրճարաններ) հարկային խախտումների համար տուգանքների խստացում (օրինակ՝ 20% տուգանք ձեռքբերման փաստաթղթերի բացակայության դեպքում, կրկնակի խախտման դեպքում՝ 50%):
3.Համընդհանուր եկամտի հայտարարագրում: 2025 թվականին ընդլայնվում է եկամուտների հայտարարագրման պարտավորությունը, ներառյալ վարձու աշխատողները և քաղաքացիաիրավական պայմանագրերով եկամուտ ստացողները: Սա թույլ կտա հայտնաբերել չհաշվառված եկամուտներ։
Ազդեցություն թոշակների վրա: 100 մլրդ դրամ լրացուցիչ եկամուտը բավարար է 580,000 թոշակառուների համար միջին կենսաթոշակը ամսական 14,368 դրամով բարձրացնելու համար (100 մլրդ ÷ 580,000 ÷ 12)։
2. Առաջադիմական եկամտահարկի ներդրում
Հաշվարկ:
Ներկայումս եկամտահարկի դրույքաչափը հարթ է՝ 20%։ Բարձր եկամուտներ ստացողների (օրինակ՝ ամսական 1 մլն դրամից բարձր) համար 25% դրույքաչափի ներդրումը կարող է ավելացնել եկամուտները: Եթե Հայաստանում 50,000 անձ ամսական ստանում է 1 մլն դրամ և ավելի, ապա 5% լրացուցիչ հարկը կարող է բերել 30 մլրդ դրամ տարեկան (50,000 × 5% × 1 մլն × 12)։
Միջոցներ!
1.Հարկային սանդղակի ներդրում: Օրինակ՝ 20% մինչև 1 մլն դրամ, 25%՝ 1-2 մլն դրամ, 30%՝ 2 մլն դրամից բարձր։
2.Հարկային արտոնությունների վերանայում: Վերացնել ավելորդ արտոնությունները բարձր եկամուտ ունեցող անձանց համար (օրինակ՝ ներդրումային ֆոնդերից եկամուտների հարկման նվազեցում)։
Ազդեցություն թոշակների վրա: 30 մլրդ դրամը բավարար է միջին կենսաթոշակը 580,000 թոշակառուների համար ամսական 4,310 դրամով բարձրացնելու համար։
3. Շահաբաժինների և անշարժ գույքի հարկերի խստացում
- Հաշվարկ: Շահաբաժինների հարկը ներկայումս 5% է։ Դրույքաչափը 10%-ի բարձրացումը կարող է ավելացնել եկամուտները: Եթե տարեկան 100 մլրդ դրամ շահաբաժին է բաշխվում, ապա 5% լրացուցիչ հարկը կբերի 5 մլրդ դրամ: Անշարժ գույքի վարձակալությունից 10% եկամտահարկի ավելացումը (օրինակ՝ 12%-ի) կարող է ավելացնել ևս 10 մլրդ դրամ:
Միջոցներ.

Շահաբաժինների հարկի բարձրացում: Խթանել վերաներդրումը՝ պահպանելով 5% դրույքաչափը, եթե շահաբաժինները վերաներդրվում են նույն ընկերությունում։
-Անշարժ գույքի վարձակալության հարկում: Պարտադիր էլեկտրոնային հայտարարագրում վարձակալությունից եկամուտ ստացողների համար՝ խուսափելով չհաշվառված վարձավճարներից։
-Ազդեցություն թոշակների վրա: 15 մլրդ դրամը բավարար է միջին կենսաթոշակը ամսական 2,155 դրամով բարձրացնելու համար։
4. Հարկային արտոնությունների վերանայում
— Հաշվարկ
: Հարկային արտոնությունները (օրինակ՝ ԱԱՀ-ի ազատում, եկամտահարկի նվազեցում) Հայաստանում կազմում են բյուջեի եկամուտների մոտ 5-7% (150-200 մլրդ դրամ): Այս արտոնությունների 20% կրճատումը կարող է ավելացնել 30-40 մլրդ դրամ:
— Միջոցներ:
— Ոչ նպատակային արտոնությունների վերացում: Օրինակ՝ ԱԱՀ-ի ազատում որոշ ոլորտներում (բացառությամբ գյուղատնտեսության կամ կրթության)։
— **Միկրոձեռնարկատիրության սահմանափակում: 2025 թվականից որոշ ոլորտներ (օրինակ՝ հանրային սննդի) դուրս են մնում միկրոձեռնարկատիրության ռեժիմից, ինչը ավելացնում է հարկային եկամուտները։
Ազդեցություն թոշակների վրա: 30 մլրդ դրամը բավարար է միջին կենսաթոշակը ամսական 4,310 դրամով բարձրացնելու համար։
5. Արտագնա աշխատողների եկամուտների հարկում
— Հաշվարկ: Հայաստանի ռեզիդենտ քաղաքացիները, ովքեր աշխատում են արտերկրում, պարտավոր են հայտարարագրել եկամուտները: Եթե արտերկրում եկամտահարկը 20%-ից ցածր է, տարբերությունը վճարվում է Հայաստանում: Ենթադրենք, 10,000 ռեզիդենտ աշխատող ամսական ստանում է 500,000 դրամ, և 2% լրացուցիչ հարկ է գանձվում: Սա կբերի 1.2 մլրդ դրամ տարեկան (10,000 × 2% × 500,000 × 12)։

Հաշվարկված ընդհանուր ազդեցություն
Հարկային եկամուտների ավելացման միջոցները կարող են ապահովել հետևյալ խնայողությունները տարեկան՝
-Ստվերային տնտեսության կրճատում՝ 142.5-171 մլրդ դրամ
- Առաջադիմական եկամտահարկ՝ 30 մլրդ դրամ
- Շահաբաժինների և անշարժ գույքի հարկեր՝ 15 մլրդ դրամ
-Հարկային արտոնությունների վերանայում՝ 30-40 մլրդ դրամ
-Արտագնա աշխատողների եկամուտներ՝ 1.2 մլրդ դրամ
-Ընդհանուր: 218.7-257.2 մլրդ դրամ
Այս գումարը բավարար է 580,000 թոշակառուների համար միջին կենսաթոշակը ամսական “31,412-36,896 դրամով “բարձրացնելու համար (218.7-257.2 մլրդ ÷ 580,000 ÷ 12)։ Ներկայումս միջին կենսաթոշակը կազմում է մոտ 48,000 դրամ, ուստի սա կարող է զգալիորեն բարելավել թոշակառուների կենսամակարդակը։
Իրականացման մարտահրավերներ։

-Հանրային դիմադրություն: Առաջադիմական հարկման կամ հայտարարագրման ընդլայնումը կարող է առաջացնել բողոքներ, հատկապես ցածր եկամուտ ունեցող խմբերից։
-Տեխնիկական խոչընդոտներ: Էլեկտրոնային հայտարարագրումը պահանջում է թվային գրագիտություն և տեխնիկական հասանելիություն, ինչը կարող է խնդիր լինել գյուղական բնակավայրերում։
-Կոռուպցիոն ռիսկեր: Հարկային վարչարարության բարելավումը պահանջում է կոռուպցիայի դեմ արդյունավետ պայքար։
Եզրակացություն

Հարկային եկամուտների ավելացումը՝ ստվերային տնտեսության կրճատման, առաջադիմական հարկման, շահաբաժինների և անշարժ գույքի հարկերի խստացման, արտոնությունների վերանայման և արտագնա աշխատողների եկամուտների հարկման միջոցով, կարող է ապահովել 218.7-257.2 մլրդ դրամ: Սա բավարար է թոշակները զգալիորեն բարձրացնելու և արծաթյա քարտի ծրագիրը ֆինանսավորելու համար: Կարևոր է հաշվի առնել հանրային ընդունելությունը և ներդնել թվային գործիքներ՝ վարչարարությունը պարզեցնելու համար»: